Van mythische vrijheid naar gereguleerde elegantie: het negentiende-eeuwse Amazonekostuum als paradoxaal kledingstuk

De term Amazone vindt zijn oorsprong in de Griekse mythologie. Het verwijst naar een krachtige, strijdlustige krijgsvrouw te paard. In de loop van de tijd wordt de term overgenomen binnen de wereld van mode en kostuum. De term is echter niet neutraal of eenduidig. Afhankelijk van tijd, context en de plaats kan de Amazone zowel verwijzen naar een rol of figuur als naar het rijkostuum dat ontworpen is voor het rijden in side-saddle (dameszit).

De manier waarop het rijkostuum werd benoemd in bronnen en modeprenten, verschilde per land. De verschillende benamingen bepaalden hoe men naar het kostuum en de draagster ervan keek.

In Engelse bronnen wordt de vrouwelijke rijkleding aangeduid met de term riding habit: een op maat gemaakt kostuum bestaande uit een jas en rok. In de Franse modecontext kreeg hetzelfde soort rijkostuum een andere benaming en lading, namelijk costume d’amazone. Waar riding habit vooral een praktische aanduiding is voor de rijkleding, verwijst de Franse term Amazone naar een figuur met een mythologische achtergrond. De term verwijst niet alleen naar het kostuum, maar ook naar de vrouw te paard zelf.

De volledige, seizoensgebonden uitvoering van het amazonekostuum, inclusief accessoires en afwerkingen, verscheen in modebladen onder de term amazone-toilet. Binnen dat ensemble hoorde ook de redingote à l'amazone, een getailleerde jas, gesneden naar het model van vrouwenrijkleding, maar duidelijk geïnspireerd op mannenkleding.

Wie het kostuum vastgelegd in 360-graden van dichtbij bekijkt, ziet dat de rok van het amazonekostuum niet gelijk valt. De rechterzijde valt recht terwijl aan de linkerkant extra plooien zijn aangebracht. Wat op het eerste gezicht modieus lijkt, is in werkelijkheid een technische oplossing.

Terwijl mannen ‘schrijlings’ op het paard zaten; een been aan beide kanten, werd er van vrouwen verwacht dat ze met beide benen aan één kant zaten. Een schrijlingshouding werd als ongepast beschouwd en paste niet binnen de heersende ideeën over vrouwelijke zedelijkheid. Daarom reden vrouwen op een speciaal zadel; de side-saddle. Deze zitpositie bepaalde de gehele constructie van het amazonekostuum. De ingezette stukken stof en plooien zijn geen modieuze versiering, maar noodzakelijk om de draagster zijwaarts te laten zitten.

De rok was extra lang. Zo bleven de benen tijdens het rijden bedekt, blote benen werden namelijk als ongepast gezien. Er werden zelfs kleine loden gewichtjes in de zoom verwerkt zodat de rok niet openwaaide. Het bovenlijf was strak getailleerd en zorgde ervoor dat het lichaam recht en gevormd bleef. Daarmee werd zichtbaar dat elegantie belangrijker was dan vrij bewegen.

Kranten beschreven hoe ‘men amazone gekleed draven langs wegen, benijd en bewonderd door duizenden seksegenooten’. Het amazonekostuum was geen gewoon kledingstuk. Het werd gezien als een kostbaar mode-item waarvoor ‘je geld uit den zak geklopt wordt’. Wie een amazonekostuum droeg, maakte daarmee meteen haar sociale positie zichtbaar in de openbare ruimte. Deze zichtbaarheid beperkte zich niet alleen tot het rijden zelf. Het kostuum werd ook gedragen tijdens de jacht; de kleur werd aangepast aan het huis waar de vrouwen te gast waren.

Paardrijden werd geaccepteerd voor vrouwen, zolang het voldeed aan de etiquette. In een etiquetteboek uit 1865 werd paardrijden beschreven als ‘een nuttig en sierlijk middel tot lichaamsbeweging’ waarbij vooral de elegante uitstraling belangrijk was. Opvattingen over het vrouwelijk lichaam stonden in de achttiende en negentiende eeuw streng onder toezicht. Het ideaalbeeld, ook wel omschreven als ‘female loveliness’,  werd voortdurend moreel beoordeeld en gecontroleerd; alles om er zo elegant mogelijk uit te zien.

Het amazonekostuum is daarmee een paradoxaal kledingstuk. De naam Amazone roept het beeld op van een krachtige, vrije en zelfstandige vrouw uit de Griekse mythologie, terwijl in de praktijk de vrouw te paard onder toezicht stond van mannen en ze zich moesten houden aan sociale etiquette en de heersende gendernormen. Bovendien was het kostuum zelf ontworpen vanuit mannelijke elementen; namelijk de tailored-coat. Juist door deze tegenstrijdigheid kreeg het amazonekostuum een betekenis die verder ging dan alleen rijkleding.

In de late achttiende eeuw verwees de term Amazone vooral nog naar een zelfstandige en krachtige vrouw. Dat beeld wordt zichtbaar in 1792,  wanneer Théroigne de Méricourt wordt afgebeeld als een symboolfiguur voor de vrouwelijke betrokken revolutionaire in Frankrijk. Ze kreeg als bijnaam de Amazone en werd in prenten strijdlustig afgebeeld. 

De modieuze rijkleding kreeg in deze context een politiek-symbolische lading. Het kostuum  werd niet alleen gedragen om te rijden, maar ook gezien als nationaal uniform: een zichtbaar statement van loyaliteit. Dit werd versterkt door de revolutionaire driekleur. 

In de modeprent Le jeune amazone se reposant wordt ‘een jonge Amazone’ afgebeeld die uitrust na de jacht. De nadruk ligt hier niet op het kledingstuk zelf, maar op de vrouw als Amazone: een elegante verschijning die gezien mag worden.

Tegelijkertijd verandert in deze periode ook de functie van rijkleding; het werd niet langer uitsluitend verbonden met het paardrijden zelf, maar steeds vaker met de ‘recreatieve gewoonte om te flaneren in een van de modieuze parken van Parijs.’ 

In de vroege negentiende eeuw verschuift de betekenis verder. De term Amazone wordt steeds vaker gebruikt als aanduiding van een kledingstuk, naast andere kledingstukken. In 1817 duikt de term voor het eerst op in Nederlandse kranten. Het krantenartikel schrijft ‘dan eens droeg de prinses een grieksch kleed, de andere keer een Amazone.’ 

Hoewel de term Amazone het herkenbare kledingartikel beschrijft, verwijst Amazone in sommige contexten nog steeds naar de rijdende vrouw. Beide betekenissen blijven daardoor nog enige tijd naast elkaar bestaan. 

Vanaf 1832 verschijnt de term amazone-toilet (het volledige ensemble) in moderubrieken en advertenties. Vanaf dat moment maakt de term deel uit van het modevocabulaire. Het ensemble wordt onderdeel van het commercieel consumptiesysteem met seizoenscollecties waarbij de afwerkingen en details in de loop van de tijd bleven veranderen. Het werd een herkenbaar silhouet wat zich definitief los begon te maken van het paardrijden.

In de twintigste eeuw bleef het amazonekostuum voortbestaan, maar opnieuw verschuift de betekenis. Het kostuum functioneerde toen als historisch en representatief rijtenue en werd ceremonieel gebruikt door onder andere Prinses Beatrix, waarbij zij ‘gekleed was in donkerblauw amazonekostuum.’  Bovendien wordt de term Amazone vandaag de dag in het Engels gebruikt om een lange, sterke atletische vrouw te beschrijven. Het verwijst naar het oorspronkelijke beeld van de mythische krijgersvrouw. Dit kan gezien worden als een compliment, maar het kan ook een negatieve lading hebben, waarbij haar lengte en kracht als minder vrouwelijk worden gezien.

De term Amazone vond zijn oorsprong als benaming voor een sterke, mythische vrouw, maar werd later onderdeel van de benaming van het rijkostuum. Het rijkostuum weerspiegelde de strikte regels, gendernormen, etiquette en klasse van zijn tijd. In de constructie en het gebruik worden die betekenissen zichtbaar.

Het amazonekostuum is daardoor meer dan alleen rijkleding. Het laat zien hoe vrijheid en controle tegelijk aanwezig konden zijn. Juist daarom blijft het herkenbaar als een historisch en ceremonieel kledingstuk met een verhaal dat verder gaat dan alleen mode.

1. David, Alison Matthews.
   “Elegant Amazons: Victorian Riding Habits and the Fashionable Horsewoman.” Victorian Literature and Culture 30, no. 1 (2002)
2. Zanetti, Valerio.
   “The Amazon Refashioned: Théroigne’s Riding Habit and Women’s Political Uniforms in Revolutionary Paris, 1789–1793.” Gender & History 37, no. 1 (2025)
3. Beadle, Irwin P.
   Beadle’s Dime Book of Practical Etiquette for Ladies and Gentlemen. New York, 1859.
4. Hayes, Alice M.
   The Horsewoman: A Practical Guide to Side-Saddle Riding. New York: Charles Scribner’s Sons, n.d.
5. Godey, Louis Antoine, and Sarah Josepha Buell Hale.
   Godey’s Lady’s Book and Magazine. Vol. 53, July–December 1856.