“Show, don’t tell”: geborduurde tasjes als vrouwelijke flirttactiek in de late achttiende eeuw

Er was een prominent hoofddoel: de perfecte huwelijksmatch maken. Dit was zo van de Engelse landgoederen uit de Georgische- en Regency-tijdsperken, tot het Napoleontische Frankrijk. Wat waren de non-verbale weapons of choice? Tasjes, sierraden, linten, en zelfs exotisch fruit.

De sociale spelregels

“Well, [it’s] that you [men] have so many ways of expressing yourselves, whereas we [women] must make do with our hats and our dresses, I suppose.” [1]
- Lady Georgina Spencer, The Duchess (2008)

Communicatie werd vanaf de tweede helft van de achttiende eeuw een spel van gescheiden leefwerelden. De vrouw toonde via ingetogenheid haar aantrekkelijkheid en verlangens. Hier tegenover stond de publieke jacht van de man. Een gelukkig huishouden werd geleid door een nuchtere, elegante vrouw. “Very demure, very mindful,” niet? Het intiem, huiselijk salon werd gezien als het vrouwelijke domein. Hier mengden dames sociale contacten met huistaken als borduren, tekenen en muziek maken. De mannelijke sfeer, in contrast, bestond uit publieke functies, zoals het bepalen van de landelijke politiek, economie en wetgeving.

De gendersferen waren dus gescheiden. Vanaf de achttiende eeuw kwam op wettelijk en economisch vlak de macht bij de echtgenoot of mannelijke familieleden te liggen. Daarvoor konden vrouwen, bijvoorbeeld, nog zelf eigendom bezitten of handeldrijven zonder familiale – mannelijke – toestemming. Genderhistorica Sally Holloway omschreef in The Game of Love in Georgian England (2019) dit al-dan-niet-openlijk-gevoelens-uiten, prominent aanwezig in de tweede helft van de achttiende eeuw, als een reflectie van deze onevenwichtige gendermachtspositie. Vrouwen waren minder snel geneigd publieke en directe affectie te tonen. Dit zelfs niet in intieme briefwisselingen. Historica Susan Foley schrijft het volgende: “meisjes schreven onder supervisie, en hun emoties zijn in brieven niet per se transparant, of zelfs leesbaar.” [2] Uiteindelijk was een huwelijksmatch maken een familiale en economische zaak.

“Een directe vrouw is leuk voor even, maar ze is geen huwelijksmateriaal,” citeert Holloway. [3] Dit volgens de Engelse heren. Dat de man de verkering instigeerde was gebruikelijk. Het middeleeuws ideaal van hoofse liefde – de ridder die zijn passieve jonkvrouw het hof maakte – was terug in. Daarnaast was er de rijzende luxe-materiële giftcultuur. Juwelen, linten en zelfs exotische voedingsproducten waren voor mannen statusgiften om subtiel aan hun geliefde te schenken. In de periode van 1770 waren ananassen razend populair. Ze waren zoetgeurend, kostbaar en moeilijk te cultiveren: een subliem verkeringsgeschenk! Voor de ideale laat-achttiende-eeuwse verkering waren liefde, luxe en hoffelijkheid de perfecte match.

De man was dus de actieve partij in het verkeringsspel. Hoe konden vrouwen dan, binnen de huis-en-haardsfeer, hun affectie op een correcte manier uiten? Toevallig was er hiervoor een perfect decoratief ambacht: borduren. Waarop naaiden ze dan hun onuitgesproken gevoelens? Het object moest uiteindelijk, onopvallend, in de handen komen van hun geliefde. Er was een type borduurproduct dat gebruikt werd door mannen, en vervaardigd door vrouwen: tasjes, zoals enveloppes en geldbuidels.

Zeg het met borduren

“Clearly the motives behind embroidery were many and mixed. Some stitched to elicit love, some to manifest the love they believed they ought to feel, and others embroidered to declare their love in as decorous a way as possible.” [4]

Kunsthistorica Rozsika Parker werpt in The Subversive Stitch (1984) een blik op de redenen waarom borduren specifiek gelinkt werd aan de vrouwelijke sfeer. Tot de horror van vrouwenrechtenverdedigers zoals Mary Wollstonecraft (Engeland, 1759-1797) en Olympe de Gouges (Frankrijk, 1748-1793), werden vrouwen in de maatschappij voornamelijk gereduceerd tot naïeve statussymbolen. De ideale echtgenote was onderricht in de feminiene – huiselijke – kunsten van het koken, dansen en borduren, of de jongedame dit onderricht nu leuk vond of niet. De dames, in plaats van bij de restrictieve pakken te blijven zitten, werden ware cryptograven.“The pen is mightier than the sword,” uitte schrijver Sir Edward Bulwer-Lytton (1803-1873) in 1839. Maar, in deze periode bleek de naald zelfs een beter wapen.

Een voorbeeld hiervan is afbeelding 1.4 uit de V&A-collectie. De Franse tekst, geborduurd op de enveloppe, kan vertaald worden als “ik hou van mijn slaafsheid, […] dit is mijn geheim.” [5] Deze is niet alleen esthetisch aangenaam, maar draagt mogelijks ook een intiemere betekenis dankzij de inscriptie. Volgens de museale descriptie gaat het hoogstwaarschijnlijk om een romantisch geschenk. Antropoloog Marcel Mauss (1872-1950) omschrijft zo’n object – een “love token” – als “niet alleen een materieel geschenk, maar vooral een emotioneel symbolisch geladen object.” [6] Geschenken zoals zelfgemaakte, geborduurde tasjes bevestigden een verlangen naar een relatie tussen twee individuen. Een gift in deze periode was een vervanging voor de fysiek niet-aanwezige geliefde. Tasjes vormden niet alleen romantische banden, maar verbonden ook gezinsleden en vrienden met elkaar. Dit wordt aangetoond door afbeeldingen 1.5 en 1.6, afkomstige uit het Fries Museum en het Rijksmuseum. Deze geborduurd tasjes vertelden de volgende boodschap: “ik zie je graag, en ik denk aan jou.”  Deze connectie, van tasjes, geheime boodschappen en de effectieve, emotionele connectie tussen twee personen, was ook terug te vinden in laat-achttiende- en negentiende-eeuwse literatuur.

“[…] the poor child had the old one in her hand, and, to keep her countenance, was the new purse, substituted for his own, and which contained his fifteen gold louis, was worked with gilt beads. The rings and tassels bore witness to Adelaide’s good taste, and she had no doubt spent all her little hoard in ornamenting this pretty piece of work. […] the painter’s [Hippolyte] gift could only be repaid by some proof of affection.” [7]
– La Bourse, Honoré de Balzac (1799-1850), 1832.

Balzac’s literatuur – maar ook die van Jane Austen (1775-1817) en William Makepeace Thackeray (1811-1863) – werpen een secundaire blik op deze relaties, giften en onderliggende boodschappen. La Bourse’s Adelaïde schenkt haar versierde geldbuidel aan Hippolyte, om zo haar echtelijke kwaliteiten te bevestigen. In Thackeray’s Vanity Fair (1847-1848) staat Becky Sharpe’s zelfgemaakte groenzijden tasje – vervaardigd voor Joseph Sedley – centraal. In Austen’s oeuvre werden persoonlijke geschenken beladen met emotionele betekenissen én bekentissen, deze tussen giftgever en -ontvanger. Dit al dan niet positief. Een voorbeeld hiervan is Mansfield Park (1814), waarin een ongewenste gift van vrijgezel Henry Crawford zorgt voor spanning bij hoofdpersonage Fanny, die absoluut geen verwachtingen wil creëren.

Of ze nu positief of negatief ontvangen werden, geschenken waren meer dan objecten. Een geschenk stond symbool voor de giftgever. Deze fraaie gedecoreerde enveloppes en geldbuidels waren, op secundair niveau, meer dan gewone tasjes. Ook korte woorden en symbolen, zoals op de tasjes in afbeeldingen 1.8, 1.9 en 1.10/1.11, kunnen zo’n betekenis meegeven. Overal ter wereld bevinden zich, in museumcollecties en tentoonstellingen, zulke kleine geheime boodschappen.

Handtasjes en enveloppen vertellen verhalen van vrouwelijk vernuft, geheime berichten, verlangen en creativiteit. Ze verbeelden de romantische en intieme levens van late-achttiende en vroeg-negentiende-eeuwse vrouwen: over hoe zij hun gevoelens konden uiten en hoe zij –vanwege hun sociale restricties – hier creatief mee omgingen. Deze unieke non-verbale liefdesgiften hielpen vrouwen de perfecte huwelijksmatch te sluiten en hun banden te versterken – volgens hun eigen spelregels. Het overlevende tastbare resultaat: mooie, sprekende tasjes.

Deze blog is geschreven in het kader van de tentoonstelling Rococo Reboot! in het Modemuseum Hasselt. Bezoek deze tentoonstelling nog t/m 22 februari 2026.

[1] Citaat van het personage Lady Georgina Spencer – gebaseerd op de historische figuur van de hertogin van Devonshire (1757-1806), en vertolkt door Keira Knightley – uit de film The Duchess (2008); bron: BBC (red.), THE DUCHESS Full Script, BBC Writers Room (www.bbc.co.uk), geraadpleegd op 13 januari 2025. https://www.bbc.co.uk/writersroom/documents/the-duchess-final-jeffrey-hatcher-anders-thomas-jensen-saul-dibb.pdf.
[2] Citaat vertaald uit het Engels van auteur Susan Foley, “Becoming a Woman: self-fashioning and emotion in a nineteenth-century family correspondence,” in Women’s History Review, 24:2 (2015): 219; origineel citaat (ENG): “But girls generally wrote under supervision, meaning that their views and emotions are not necessarily transparent in their letters, or easily deciphered.”
[3] Citaat vertaald uit het Engels van auteur Sally Holloway, The Game of Love, 8; originele citaat (ENG): “Suitors repeatedly reminded their sweethearts that while men “may be pleased for the moment with a forward woman,” they “would not like to see it in a wife.”
[4] Citaat van Rozsika Parker uit Parker, The Subversive Stitch, 157.
[5] Vertaald en geparafraseerd uit het Engels van de V&A-collectieomschrijving: V&A (red.), “Pocket Book (18th century made),” V&A Collections, geraadpleegd op 15 januari 2025, https://collections.vam.ac.uk/item/O75151/pocket-book-unknown/. Originele omschrijving (ENG): “Finely beaded and embroidered purse with the inscription 'IAME MON ESCLAVAGE' and 'ICY EST MON SECRET' and various flower designs.”
[6] Terminologie van Marcel Mauss, en tekst van Sally Holloway, geparafraseerd en vertaald uit het Engels uit Holloway, The Game of Love, 70.
[7] Tekstfragment geciteerd uit Honoré de Balzac, “The Purse (La Bourse, 1832),translation by Clara Bell,” Project Gutenberg Online, geraadpleegd op 13 januari 2025, https://www.gutenberg.org/cache/epub/1196/pg1196-images.html.

Afbeelding hoofdbeeld 1.1: Jean-Honoré Fragonard (1732-1806), The Progress of Love: Love Letters (1915.1.47), 1771-72, The Frick Collection New York (VS), https://www.wikiart.org/en/jean-honore-fragonard/the-confession-of-love-1771 © The Frick Collection New York, USA.

Balzac, Honoré de. “The Purse (La Bourse, 1832),translation by Clara Bell.” Project Gutenberg Online. https://www.gutenberg.org/cache/epub/1196/pg1196-images.html (geraadpleegd op 13/01/2025).

BBC (red.). THE DUCHESS Full Script. BBC Writers Room (www.bbc.co.uk). https://www.bbc.co.uk/writersroom/documents/the-duchess-final-jeffrey-hatcher-anders-thom as-jensen-saul-dibb.pdf (geraadpleegd op 13/01/2025).

Beattie, Cordelia en Matthew Frank Stevens. “Introduction: Uncovering Married Women.” in Married Women and the Law in Premodern Northwest Europe. Rochester: Boydell & Brewer, 2013.

Buckland, Catherine. “Jane before Birkin: ‘Handbags’ through history (6 juli 2020).” Modemuze. https://modemuze.nl/blog/jane-birkin-%E2%80%98handbags%E2%80%99-throu gh-history-25 (geraadpleegd op 13/01/2025).

Clark, Judith (red.).  Handbags: The Making of a Museum. Seoul: The Simone Handbag Museum, 2012.

Dobbins, Meg. “Jane Eyre’s Purse: Women’s Queer Economic Desire in the Victorian Novel.” Victorian Literature and Culture, 44 (2016): 741-759.

Finn, Margot. “Women, Consumption and Couverture in England, c. 1760-1860*.” The Historical Journal, vol. 39, nr.3 (september 1996): 703-722.

Foley, Susan. “Becoming a Woman: self-fashioning and emotion in a nineteenth-century family correspondence.” in Women’s History Review, 24:2 (2015): 215-233.

Gerhard, Ute and Valentine Meunier, “Civil law and gender in nineteenth-century Europe.” Clio. Women, Gender, History, nr. 43, Gender and the Citizen (2016): 250-275.

Hartman, Mary S. “Interpreting the Western Past with the Women and the Households Left In, 1500–1800.” in The Household and the Making of History: A Subversive View of the Western Past, 202-242. Cambridge: Cambridge University Press, 2007.

Holloway, Sally. “The Foods of Love? Food Gifts, Courtship and Emotions in Long Eighteenth-century England.” uit Transactions of the RHS, 2 (2024): 111-134.

–. The Game of Love in Georgian England: Courtship, Emotions and Material Culture. Oxford: Oxford University Press, 2019.

Parker, Rozsika. The Subversive Stitch: Embroidery and the Making of the Feminine. Londen: The Women’s Press Limited, 1984.

Rufo, Yasmin en BBC (red.). “‘Very Demure, Very Mindful’ – are we missing the joke of viral trend?.” BBC News Online. https://www.bbc.com/news/articles/cm23zye08j4o (geraadpleegd op 13/01/2025).

Tearle, Olivier. “The Meaning and Origin of ‘The Pen Is Mightier Than the Sword’.” Interesting Literature. https://interestingliterature.com/2015/01/pen-is-mightier-than-the-sword-meaning-origin/ (geraadpleegd op 16/01/2025).

Thackeray, William Makepeace. “Vanity Fair (1847-1848).” Project Gutenberg Online. https://gutenberg.org/cache/epub/599/pg599-images.html#chap04 (geraadpleegd op 15/01/2025).

V&A (red.). “Pocket Book (18th century made).” V&A Collections. https://collections.vam.ac.uk/item/O75151/pocket-book-unknown/ (geraadpleegd op 15 januari 2025).

Walker, S.P. “How to Secure Your Husband’s Esteem. Accounting and Private Patriarchy in the British Middle Class Household During the Nineteenth Century.” Accounting, Organizations and Society, vol. 23, nr. 5/6 (1998): 485-514.

Wright, Carrie. ““Unbearably Fine”: The Socio-Political Powers of Jewelry in Jane Austen’s World.” Persuasions Online (The Jane Austen Society of North America), vol. 36, nr.1 (winter 2015). https://www.jasna.org/publications-2/persuasions-online/vol36no1/wright/ (geraadpleegd op 15/01/2025).