Minimal luxury in de zeventiende eeuw

De erfdochter

IJdel en pronkzuchtig:, zo is de liefde voor kleding en opschik van Sophia Anna van Pipenpoy (1618-1670) vertaald en spreekwoordelijk geworden in haar woonplaats Sexbierum. Misschien gebeurt dat pas in de negentiende eeuw, wanneer de deuren van Liauckemastate, haar voormalige adellijke thuis, opengaan. Historisch geïnteresseerden en dorpsgenoten ontdekken tussen de vele voorouderportretten ten minste drie portretten van de jonkvrouw. Sophia Anna is makkelijk herkenbaar vanwege een karakteristieke neus, een familietrekje dat ze – zoals de familieportretten laten zien – deelt met haar moeder Juliana en haar grootvader Jarich van Liauckema. Haar geschilderde stamboom hangt ook op de state, met in de takken de kwartieren van haar adellijke ouders: haar West-Brabantse vader jonker Eraerdt van Pipenpoy, vrijheer van Merchten, en haar moeder, jonkvrouw uit een oudadellijk Fries geslacht en erfgename van het Liauckemabezit. 

Haar zojuist verworven positie als vrijvrouwe van Merchten zal de aanleiding geweest zijn voor dit representatieve kniestuk. Weliswaar is het portret ongedateerd, maar Sophia Anna’s kleding, haar kapsel en het korte paarlen halssnoer wijzen op de mode voor jonge vrouwen tussen ongeveer 1636 en 1639. Sophie Anne, zoals ze zichzelf noemt, gaat mondain en modieus gekleed. Voor haar rok, lijfje en mouwen is glanzend zilverbrokaat gebruikt waar echte zilveren draden in verwerven zijn. Het kleine goudkleurige bloemmotiefje is opnieuw herkenbaar in haar vouwwaaier, maar dan in omgekeerde kleurstelling. 

Daaroverheen draagt ze een moderne variant van de ouderwetse vlieger met korte, wijde mouwen. De voorpanden van dit zwarte overkleed zijn breder dan voorheen en worden hier bij elkaar gehouden door twee liggende strookjes stof, waardoor er niet meer dan een smalle reep van de rok en het lijfje zichtbaar is. Het brede kantmotief aan de kelkvormige manchetten, die vanuit de binnenkant van de mouwopening over de onderarm heen geslagen worden, is herhaald in de liggende kanten kraag, waarover een helderwitte kraag van neteldoek ligt. De vierkante halsuitsnijding is beschaafd toegedekt met een neerstik. 

Aan de kostbare stoffen en kanten is Sophie Annes welstand al duidelijk af te lezen, maar de overdaad aan sieraden onderstreept haar huidige en toekomstige positie als adellijke erfgename nog eens extra. De ronde broche met diamanten op haar borst is een oude bekende: als 10-tienjarig meisje droeg ze dit pronkjuweel al. Met uitzondering van haar oren, waar trosjes edelstenen aan een piepklein strikje hangen, draagt Sophia Anna overal parels, in haar hals en om haar beide polsen.

Diverse lange snoeren van kleine parels lichten op tegen het zwart van haar overkleed. Geen kostbaarder sieraden dan parels in de zeventiende eeuw;, daarna pas volgen diamanten en edelstenen, in goud en zilver gezet. Haar kapsel is up-to-date. Aan weerszijden van haar gezicht zijn de lange lokken gekort, en op haar voorhoofd is het haar kort geknipt als franje. Het resterende lange haar is naar achteren gehaald en opgestoken, versierd met een zilveren diadeem of spang waarop weer een kleine diamanten broche rust. De zilveren gordel benadrukt haar taille en lijkt net als het haarsieraad samengesteld uit om elkaar heen gedraaide zilveren draden met honderden zilveren pailletjes, die er losjes aan gezet zijn.

Het achtkantig voorwerp van geslepen glas en met gouden montering, dat aan haar gordel hangt, is waarschijnlijk een spiegeltje, maar het kan ook een vergrootglas of een medaillon zijn. Hoe dan ook is het een luxe voorwerp dat blijkbaar op dat moment en vogue is. Een vrouwelijke klant in een winkel met accessoires op het Île de la Cité in Parijs draagt een vergelijkbaar, maar dan ovaal exemplaar op haar rok. Met dit portret zal Sophie Anne, die op alle mogelijke manieren schittert, de zo gewenste impact hebben gemaakt.  

Ingekorte versie van de entry “De erfdochter”, geschreven door Marlies Stoter in Wybrand de Geest, Meesterlijke portretten, Zwolle / Leeuwarden 2025.

Money talks

Sophia Anna’s portret is geen statisch beeld, maar een zorgvuldig gestileerde performance. Haar portret leest als een secuur samengestelde outfitpost avant la lettre: elk detail draagt bij aan het verhaal dat zij wil vertellen over rijkdom, smaak en ambitie. Vier eeuwen later herkennen we dat spel nog maar al te goed. Mode als macht, boodschap en als zelfprofilering: het is een taal die nog steeds wordt gesproken.

Calvinistische couture

Zo is ook modejournalist en Stijlpastoor des Vaderlands Arno Kantelberg in de mode van de zeventiende eeuw à la de Geest gedoken. In een online modecollege laat hij je, aan de hand van Wybrand de Geests portretten, de wereld van kant, brokaat en fluweel ontdekken. Zo vertelt hij bijvoorbeeld over een jongen in een Gucci-achtige jurk met zigzagpatroon en de Friese Wytze van Cammingha, gehuld in kant, pofmouwen met gouddraad en zijden kousen: volgens Kantelberg ‘17de-eeuwse power dressing’. Het college is te bekijken via friesmuseum.nl/wybranddegeest.

Arno Kantelberg was jarenlang hoofdredacteur van tijdschriften als Esquire en National Geographic, is regelmatig als deskundige te zien bij RTL Boulevard, en schrijft columns met stijladvies voor Volkskrant Magazine. 

Het Fries Museum toont nu een grote tentoonstelling over Wybrand de Geest (1592-1663/65), een van de belangrijkste portretschilders van de zeventiende eeuw. Niemand kon rijkdom en status zo van het doek laten spatten als hij, en de Friese elite liet zich dan ook graag door hem portretteren.

Benieuwd naar de tentoonstelling? Wybrand de Geest: meesterlijke portretten is nog t/m 1 maart 2026 te zien in Leeuwarden. De tentoonstelling is ook online te bekijken via friesmuseum.nl/wybrandtour.