Marker rijglijf: historisch objectonderzoek

Korsetten worden al honderden jaren gedragen, door mannen en vrouwen, als zowel ondersteunende onderkleding als modieuze bovenkleding. Een rijglijf is een soort korset met baleinen aan alle kanten, wat aan de voor- of achterkant wordt dicht geregen. In de Marker streekdracht wordt het rijglijf over de mouwen en onder de voorpanden en de bauw gedragen. Waar dit rijglijf (figuur 1) werd gemaakt van wollen laken, wollen garen en katoenen voering, werden antieke rijglijven (figuur 2) bijvoorbeeld gemaakt van weerschijnstof met zijden borduursels. Het basislaken was soms afkomstig van oude soldatenjassen. Deze jassen werden ook gebruikt voor het verstevigen van kousen, daarom werd het ook kousenlappenstof genoemd. Deze stof werd gekocht van o.a. handelaren uit Monnikendam.

Aan sommige rijglijven zijn onderaan rollen vastgemaakt, zoals bij het rijglijf in figuur 2. Deze hielpen met het dragen van de zware wollen rokken die werden gedragen en werden vaak van reststoffen gemaakt. Het is dus interessant dat die rollen ontbreken bij het modernere rijglijf in figuur 1. Dat kan erop wijzen dat het rijglijf als folkloristische uiting werd gedragen en niet veel in het dagelijks leven.

De geborduurde decoraties op het rijglijf brengen symboliek met zich mee. Een belangrijke informatiebron over de betekenis van het handwerk van de Marker streekdracht zijn de publicaties van Maria van Hemert. Zij heeft in het begin van de twintigste eeuw veel kennis verzameld over Nederlandse handwerktradities. In opdracht van het Openluchtmuseum heeft ze handwerken van Marken bestudeerd, voor de tentoonstelling Voortborduren aan Grootmoeders handwerk, waaruit een boek volgde in de jaren zestig. Hierin beschrijft ze uitvoerig de verschillende handwerkpraktijken die ze tegenkwam, waaronder die op het Marker rijglijf. Naast dit boek heeft ze nog een serie van zeven boeken geschreven over Nederlandse handwerkpraktijken. Over het leven van Maria van Hemert zelf is helaas verder weinig informatie te vinden.

Aan de stiksels voor de baleinen en de borduurkleuren van het rijglijf uit de collectie van het Zuiderzeemuseum is te zien dat de draagster in de rouw is. Rode stiksels betekent in de rouw, witte stiksels uit de rouw. Over de rouwkleuren schrijft Maria van Hemert: 

"Een zogenaamd ‘nederig’ ‘rijleft’ is veel stemmiger van kleur (…), het geel, fel oranje, blauwgroen en roze ontbreken nagenoeg geheel. Toch is er geen strikte scheiding, soms komen ‘nederige’ kleuren voor in gewone lijven en ‘een enkel licht kleurtje’ bij de nederige."

Van Hemert schrijft ook dat, ondanks dat er vaste patronen waren voor het borduurwerk, vrouwen en meisjes hun rijglijf personaliseerden. Zo kunnen de symbolen bij de rijggaatjes (op de raaksies) een levensverhaal vertellen. Ook deden meisjes vaak hun eerste borduuroefeningen op het rijglijf. Het felle borduurwerk (de 'wilde kleuren’) op het rijglijf in figuur 1 is gemaakt met zephyr-garen, wat ook wel Berlijnse wol wordt genoemd. Deze wol was erg geschikt voor borduren omdat het makkelijk gespleten kon worden in dunnere draden. Het felle, bijna neon-achtige kleur garen stamt al uit de negentiende eeuw en was vooral toen populair om mee te borduren. 

Het rijglijf in de collectie van het Zuiderzeemuseum werd door het museum verworven op 13 maart 1957, een paar jaar nadat voormalig eiland Marken werd verbonden met het vasteland. Het is waarschijnlijk gemaakt tussen circa 1925 en 1957. Het is samen met zes andere rijglijven en een middelde (een half pseudo-rijglijf) verworven van G. van Brederode uit Leeuwarden. Van dezelfde persoon zijn in dezelfde periode verschillende andere kledingstukken verworven en ook van andere Van Brederodes, in totaal tachtig kledingstukken. Deze kunnen van dezelfde familie afkomstig zijn, maar de achternaam Van Brederode komt vaak voor in Marken. Wel is bekend dat veel rijglijven over werden gedragen van moeder op dochter. Dat zou kunnen verklaren waarom meerdere rijglijven van dezelfde persoon konden worden verworven. 

Maar dit rijglijf is niet het enige in Nederlandse modecollecties. Op Modemuze zijn er al een heel aantal te ontdekken. Sinds kort is ook een bruidsrijglijf te zien in 360 graden. In het depot van het Openluchtmuseum liggen ook verschillende andere soortgelijke Marker rijglijven. Jacco Hooikammer, conservator bij het Openluchtmuseum, vertelt tijdens een bezoek aan het depot dat verschillende rijglijven in de jaren vijftig zijn aangekocht voor een tentoonstelling over Marker streek-/trouwdracht. Deze rijglijven zijn met dezelfde zephyrwol geborduurd, maar in tegenstelling tot het rijglijf uit het Zuiderzeemuseum zijn sommige rijglijven ook door de voering heen geborduurd (zie figuur 3).

Het dragen van Marker streekdracht was en is een onderdeel van de IJsbruiloft. De IJsbruiloft wordt in Marken al sinds de 19e eeuw eens in de zoveel tijd gevierd. Bij dit feest worden verschillende eeuwen van streekdracht gedragen door stellen die al dan niet gaan trouwen. De stellen worden op het ijs en later op het land ceremonieel beëdigd. Tijdens de IJsbruiloft wordt aan toeschouwers van heinde en ver getoond wat de streekdrachttraditie van Marken is. De rijglijven en hun symboliek spelen bij dit feest een aanzienlijke rol. Het rijglijf wordt dan veelal onbedekt (zonder voorpanden of bauw) gedragen, want de rozen op de rug vertellen of iemand is getrouwd. Vijf betekent ongetrouwd, zeven betekent getrouwd. 

De eerste vermelding in een krant van een IJsbruiloft was in De Tijd in 1895, deze werd volgens het artikel georganiseerd door ‘de bekende vereeniging Olympia’. Deze vereniging was een Monnikendammer ijsclub en het feest werd toen dus ook op het ijs van de Gouwzee tussen Monnikendam en Marken gevierd. Ook in 1963 werd de IJsbruiloft in die strenge winter op het ijs gevierd, waarbij op een video van dat feest het rijglijf veel te zien is. Op een video van de laatste IJsbruiloft in 2023 is ook mooi het verschil tussen de verschillende tijden in de Marker streekdracht te zien. Voor deze gelegenheid werd zelfs een 16e-eeuws rijglijf van zolder gehaald. Ook als je in de toekomst Marker rijglijven gedragen wilt zien worden, is deze IJsbruiloft zeker iets om in de gaten te houden. Wie weet op het ijs!

Algemeen Handelsblad. “Vreugde op de smalle ijzers”. 28 januari 1950.
Berkelaar, Cees, reg. Marker IJsbruiloft in 1963 - Cees Berkelaar Films. Marker Nieuws, z.d. 4:52.
De Tijd. “Een ijsbruiloft”. 14 februari 1895.
Een geslaagde Marker IJsbruiloft -. 18 september 2023.
Hemert, Maria van. De handwerken van het eiland Marken. 3e druk. Het Nederlands Openluchtmuseum, 1978.
Hooikammer, Jacco. “Duurzaam, zuinig of vanzelfsprekend? Recycling van soldatenjassen”. Modemuze, z.d.
Klederdracht en folklore tijdens de ijsbruiloft op Marken. Omroep PIM, 2023.
“Voortborduren aan grootmoeders handwerk”. Tweedehandswerk, 25 januari 2022.
Marker Museum. Geschiedenis van Marken. Versie 12 maart 2026. z.d.
Textile Research Centre. Berlin Wool Work. Leiden, 6 juli 2016.
Textile Research Centre. Zephyr Yarn. Leiden, 6 juni 2016.