“This is a man’s world(?)”: over stereotypes, geldbuidels en de laat-achttiende-eeuwse vrouwelijke economie

Marie Antoinette’s (1755-1793) vermeende uitspraak “Let them eat cake” zindert berucht tegen de achtergrond van de laat-achttiende-eeuwse Franse sociale onrust. [2] Deze versterkt haar pop-culturele mythe, maar de historische realiteit klinkt anders. Alle morele en financiële schuld die leidde tot de Franse Revolutie viel, letterlijk en figuurlijk, op haar nek. Het filmpersonage, en de historische karikatuur, Marie Antoinette lijkt te symboliseren: “ik spendeer, ik voel me goed. En de rest? Niet mijn probleem.” [3] Deze vermeende attitude is het onderwerp van Sofia Coppola’s Marie Antoinette (2006).

Marie Antoinette was al eerder een inspiratiebron voor de muziek- en popcultuurscène. In 1974 zong popband Queen over een luxe-callgirl: “She keeps Moët et Chandon/In her pretty cabinet/"Let them eat cake," she says/Just like Marie Antoinette.” Op het 1990’s MTV Awards-podium danste popicoon Madonna als symbolische Dauphine.“Strike a pose,” zong ze, de wereld introducerende aan ballroom culture en vogueing. Vogue-journalist Liam Hess zei hierover: “Dressed in full Dangerous Liaisons drag, she and her dancers flick their fans with all the glamorous nonchalance of Marie Antoinette, letting them eat camp,” (2020). De Franse koningin blijkt een “Zeitgeist Queen.” [4]

Een ander 2000’s popfenomeen, naast Sofia Coppola’s cult teen queen, is Carrie Bradshaw uit de HBO-serie Sex and the City. In de aflevering A Woman’s Right to Shoes (2003) dreigt ze haar appartement te verliezen omdat ze haar geld verkwist aan designerschoenen. Haar vriendje Aidan helpt haar financieel uit de nood en koopt haar appartement. Carrie is financieel onverantwoordelijk, moet gered worden door haar partner, en blijft impulsief in haar consumptielusten.

Wat hebben Marie Antoinette, Carrie Bradshaw en Madonna gemeen? Ze zijn samen exuberante consumerende koninginnen. Ze spenderen en consumeren en leven zo buiten hun maatschappelijk opgelegd korset. Klinkt mooi, toch? Maar, er zit blijkbaar een scherp randje aan, dit dankzij de populaire media.

Chicks en hun flicks

Artiesten als Madonna en Queen, en de populaire media, creëerden een Marie Antoinette-illusie. Journalist Eric Konigsberg omschreef de Westerse consumptiemaatschappij, vanwege Coppola’s film, als “een cultuur van Marie Antoinettes,” (2020). Waarom leeft het idee van kooplustige vrouwen zo? Het is aanzienlijk aanwezig in het chick flick-tv- en filmgenre. Deze vormt een narratief via, bijvoorbeeld, koopgedrag: een concept uit de consumententheorie. Deze beweegt dan binnen, of buiten, een maatschappelijk toegeschreven rol. Consumentengedrag, zoals winkelen of chick flicks kijken, geeft onmiddellijk emotionele bevrediging.

Wat zijn chick flicks? Het is een vorm van populaire media toegespitst op vrouwen. De heldinnen zijn overwegend “wit, geprivilegieerd en materialistisch vrouwen,” volgens feministe Natalia M. Thompson’s voorbeelden uit The Chick Flick Paradox (2007). [5] Hun einddoel is luxe en liefde. Hun helden zijn romantische deus ex machinas. [6] Thompson noemt ze eenzijdig: “Romantic as these movies may seem, their uncomfortably stereotypical portrayals of gender, race and sexuality detract from their otherwise rosy glow.” Feministische regisseurs, zoals Sofia Coppola en Greta Gerwig, eisten het genre deels terug. Toch blijft leeg consumptiegedrag een prominent chick flick-stereotype. Hierdoor worden historisch tragische, (invloed)rijke figuren, zoals Marie Antoinette, romantische slachtofferrolboegbeelden. “She may never have said the words […] – “Let them eat cake” – but she might as well have. […],” schreef Konigsberg hierover. [7]

Dit genre verklaart het hardnekkige hedendaagse stereotype van de kooplustige vrouw, maar minder diens origine. Waarom heeft het idee vrouwen en geld dan uiteindelijk zo’n lichtelijk seksistische kleur gekregen, is dit verder historisch verklaarbaar?

In 1776 schreef filosoof Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) het volgende: 

“Girls should be attentive and industrious, but this is not enough by itself; they should early be accustomed to restraint. This misfortune, if such it be, is inherent in their sex, […]. All their life long, they will have to submit to the strictest and most enduring restraints, those of propriety. […] to master their own caprices and to submit themselves to the will of others.”

Waarna volgde:

 “[…] they are apt to indulge themselves too fully with regard to such freedom as they have; they carry everything to extremes.”

Volgens Rousseau, en de laat-achttiende-eeuwse patriarchale maatschappij, hadden vrouwen een aangeboren impulscontroleprobleem. Dit irriteerde de proto-feministen. Mary Wollstonecraft (1759-1797) verzuchtte dat “het mannelijk vooroordeel ongegrond de perfectie van de vrouw de uiterlijke schoonheid acht. De wereld accepteert dit. Mannelijke schoonheid is, daarentegen, vrij om verstandelijk te zijn.” [8] De echtgenoten controleerden de financiën. Vrouwen spendeerden om te behagen en mooi te wezen, en moesten geleid worden. Klinkt dit bekend?

In de late achttiende eeuw scheiden de genderleefwerelden in de publieke mannelijke omgeving, en de huiselijke vrouwelijke sfeer: “de broodwinnaar bediend door zijn huisvrouw,” beschreef econome Julie Matthaei (2012). [9] Vrouwelijke familieleden waren gezinsverantwoordelijken, waarbij gegoede dames ook nog filantropen. Hiervoor was financiële knowhow nodig. Regelden mannen de huishoudelijke geldbuidel, en bleven vrouwen thuis?

Integendeel, “Goede echtgenotes werden geacht punctueel en secuur te zijn met de huishoudelijke boekhouding,” volgens het handboek The Young Woman’s Guide to Virtue, Economy and Happiness (1815). [10] Bovendien, hun managementtalent symboliseerde de moreel en economisch-krachtige achttiende-eeuwse Europese, Angelsaksische en koloniale huishoudens. Ze waren actief in het familiebedrijf, zoals bij de verkoop en financiën. “Marie Louis Espec bewaarde haar geld, en die van haar man, in een groenzijde buidel […] werd de man betaald, dan gaf hij zijn loon ter bewaring aan zijn vrouw,”  schrijft historicus Jacob D. Melish (2015). [11] Carrièrevrouwen en hobbyisten, zoals textielverzamelaar Barbara Johnson (1738-1825) gingen verder. Niet alleen waren ze zelfstandige producenten, ze lieten ook financieel-materiële bronnen, zoals staalboeken, na. Consumptie en creatie liggen niet ver uiteen. Het herkennen van kwaliteitsgoederen hield bedrijven en huishoudens overeind. Dit was de feitelijke vrouwelijke leefwereld. Modehistorica Serena Dyer zei hierover dat “de perceptie van de [achttiende-eeuwse] consumptie en productie, en diens fragmentatie, het gevolg waren van de tijdsperiode, niet die van de praktijk zelf,” (2020). [12]

Dit doet nadenken, want de incorrecte genderstereotyperingen, bedacht door achttiende-eeuwse mannen, leven voort. Dit ondanks deze spaarzame, bedrijvige vrouwen. Het leeft in de film- en tv-industrie – de chick flick-producenten –; deze bevat weinig vrouwelijke representatie. Dit draagt bij aan het voortleven van schadelijke vrouwenstereotypes, zoals die van hopeloze, kooplustige diva’s – het resultaat van een patriarchale-dominante geschiedenis?

De materiële geschiedenis vertelt ons iets anders. Achttiende-eeuwse dames droegen bij aan de huishoudelijke en publieke economie. Geldbuidels vertellen hun verhaal. Ze spreken over vrouwelijk vernuft, en weerleggen schadelijke stereotypes. Ze versterken de broodnodige vindicatie van historische vrouwen, zoals Marie Antoinette. Ze helpen, voorbij stereotypering, de vrouw haar plaats in de geschiedenis terug op te eisen. In soulzanger James Brown’s woorden (1933-2006):

“This is a man's world/But it wouldn't be nothing, nothing without a woman or a girl.”

Deze blog is geschreven in het kader van de tentoonstelling Rococo Reboot! in het Modemuseum Hasselt. Bezoek deze tentoonstelling nog t/m 22 februari 2026.

[1] De damsel in distress is een genderstereotype. De basis voor deze trope, die nog altijd toegepast wordt in de moderne media, is het Middeleeuwse concept van de machteloze jonkvrouw in nood die gered moet worden door een sterke ridder. Voor verdere informatie: Subhadeep Mazumder, “Reshaping Narratives: From damsel in distress to feminist empowerment in literature and beyond,” uit International Journal of Advanced Academic Studies, 6(2) (2024): 15-19.
[2] Citaat “Let them eat cake,” toegeschreven aan Marie Antoinette uit Caroline Weber, Queen of Fashion: What Marie Antoinette Wore to the Revolution (New York: Picador, 2006): 114. Origineel citaat (FR): “Qu’ils mangent de la brioche.” Opmerking: het is historisch onduidelijk of Marie Antoinette deze uitspraak, in de toegeschreven context, zelfs maar gemaakt heeft. Meer informatie: Ferriss en Young, “"Marie Antoinette,” 107. 
[3] Dit is een persoonlijke parafrase over de historische karikatuur, en popfiguur, van Marie Antoinette. Marie Antoinette lijkt frequent gebruikt te worden als het voorbeeld van de, al dan niet intentionele, ultieme zelfzucht.
[4] Vertaald uit het en Engels en daarna geparafraseerd van Caroline Weber uit Ferriss en Young, “Marie Antoinette," 98.
[5] Vertaald uit het en Engels en daarna geparafraseerd van Natalia M. Thompson uit Natalia M. Thompson, “The Chick Flick Paradox: Derogatory? Feminist? Or Both?,” uit Off Our Backs, vol. 37, nr. 1 (2007): 43. Origineel citaat (ENG): “Need I mention that all of the chicks in both movies are white, heterosexual and generally privileged?”
[6] Thompson, “The Chick Flick Paradox,” 44-45. Bijkomende opmerking: Thompson gebruikt hierbij zelfs de termen “romance à la Cinderella story” en “the damsel in distress.”
[7] Citaat van Eric Konigsberg uit Eric Konigsberg, “Marie Antoinette, Citoyenne (The New York Times, oct. 22, 2006),” Nytimes.com, geraadpleegd op 24 januari 2025, https://www.nytimes.com/2006/10/22/weekinreview/22m arie.html; volledig citaat ter referentie: “She may never have said the words […] – “Let them eat cake” – but she might as well have. […] the [historical] image of Marie Antoinette – Dauphine , villain, tea-party thrower in a shepherd’s garb – is in the midst of an extreme rehab.”
[8] Vertaald uit het Engels en daarna geparafraseerd van Mary Wollstonecraft, A Vindication of the Rights of Woman with Strictures on Political and Moral Subjects (originele uitgave 1792) (New York: G. Vale, 1845): 73. Origineel citaat (ENG): “I apprehend that they reason on false ground, led astray by the male prejudice, which deems beauty the perfection of woman – mere beauty of features and complexion, the vulgar acceptation of the world, whilst male beauty is allowed to have some connection with the mind.”
[9] Vertaald uit het Engels van een citaat van Julie Matthaei uit Julie Matthaei, “Beyond Hegemonic Economic Man: Economic Crisis, Feminist Economics, and the Solidarity Economy,” uit Ongepubliceerde paper, beschikbaar gemaakt door Wellesley College – Department of Economics (2012): 4.  Origineel citaat (ENG): “A “breadwinner;” served by a full-time homemaker.”
[10] Vertaald uit het Engels en daarna geparafraseerd uit S.P. Walker, “How to Secure Your Husband’s Esteem. Accounting and Private Patriarchy in the British Middle Class Household During the Nineteenth Century,” Accounting, Organizations and Society, vol. 23, nr. 5/6 (1998): 497. Origineel citaat (ENG): “Fulfil the charge for which you are responsible. Be regular in requiring and punctual in examining your weekly accounts.”
[11] Citaat vertaald uit het Engels van Jacob D. Melish uit Melish, Hafter en Kushner, “The Power of Wives,” 80. Origineel citaat (ENG): Marie Louis Espec kept her and her husband’s money in a green silk purse […]. Even when husbands received earnings, they turned it over to their wives for safekeeping.”
[12] Citaat vertaald uit het Engels van Serena Dyer uit Dyer, Material Lives, 14. Origineel citaat [ENG]: “The way in which consumption and production [in the eighteenth century] have been fragmented are, however, highly gendered, and reflect period perceptions of gender rather than practice.”

Afbeelding hoofdbeeld 1.1: Thomas Rowlandson (1756-1827), A Gaming Table at Devonshire House (sitter portrait of Georgiana, Duchess of Devonshire) (41.77.1), 1791, Metropolitan Museum (VS), Open Access Metropolitan Museum, https://www.metmuseum.org/art/collection/search/358676.

Blistein, Jon. “Music: How Madonna Blurred the Lines Between Personal and Persona on ‘I’m Breathless’ (20/05/2020).” Rolling Stone Magazine Online. https://www.rollingstone.com/music/music-features/madonna-dick-tracy-im-breathless-vogue-1005083/ (geraadpleegd op 30/01/2025).

Dalley, Lana L. en Jill Rappoport. “Introducing Economic Women.” uit Economic Women: Essays on Desire and Dispossession in Nineteenth Century British Culture, 1-24. Colombus: The Ohio State University Press, 2013.

Dyer, Serena. “Introduction: Making material lives.” uit Material Lives: Women Makers and Consumer Culture in the Eighteenth Century, 1-20. Londen: Bloomsbury Publishing, 2021.

–. “Material accounting: A sartorial account book,” uit Material Lives: Women Makers and Consumer Culture in the Eighteenth Century, 21-48. Londen: Bloomsbury Publishing, 2021.

Ferriss, Suzanne en Mallory Young. “"Marie Antoinette": Fashion, Third-Wave Feminism, and Chick Culture.” uit Literature/Film Quarterly, 2010, vol. 38, nr. 2 (2010): 98-116.

Hess, Liam. “Music: Strike a Pose! Why Madonna’s “Vogue” Is Still Relevant 30 Years Later (27/03/2020).” Vogue.com. https://www.vogue.com/article/madonna-vogue-video-30th-anniversary?_sp=88410fde-f889-4796-87ff-c0f210d5fcef.1738665530829 (geraadpleegd op 03/01/2025).

IMDb (red.). “Sex and the City - Ring a Ding Ding (Jan 27, 2002).” IMDb.com. https://www.imdb.com/title/tt0698659/ (geraadpleegd op 24/01/2025).

Jensen Schau, Hope, Eric J. Arnould (red.) en Craig J. Thompson (red.). “Identity Projects and the Marketplace.” uit Consumer Culture Theory, 19-39. Londen: Sage Publishing Ltd, 2018.

Konigsberg, Eric. “Marie Antoinette, Citoyenne (The New York Times, oct. 22, 2006).” Nytimes.com. https://www.nytimes.com/2006/10/22/weekinreview/22marie.html (geraadpleegd op 24/01/2025).

Lauzen, Martha M. “26th Annual Edition: The Celluloid Ceiling: Employment of Behind-the-Scenes Wimen on Top Grossing U.S. Films in 2023.” Jaarlijks Onderzoeksrapport San Diego University. San Diego: San Diego University, 2024): 1-10.

Matthaei, Julie. “Beyond Hegemonic Economic Man: Economic Crisis, Feminist Economics, and the Solidarity Economy.” uit Ongepubliceerde paper, beschikbaar gemaakt door Wellesley College – Department of Economics (2012): 1-43.

Mazumder, Subhadeep. “Reshaping Narratives: From damsel in distress to feminist empowerment in literature and beyond.” uit International Journal of Advanced Academic Studies, 6(2) (2024): 15-19.

Melish, Jacob D., Daryl M. Hafter (red.) en Nina Kushner (red.). “The Power of Wives.” uit Women and Work in Eighteenth-century France, 77-90. Baton Rouge: Louisiana State University Press, 2015.

Metselaar, Eva. “And Just Like That..heb je $872.496 nodig om Carrie Bradshaw's levensstijl te kunnen betalen (10/12/2021).” Elle.com. https://www.elle.com/nl/carriere-en-geld/a38471989/levensstijl-carrie-bradshaw-duur/ (geraadpleegd op 23/01/2025).

Miriam Quick, Miriam en BBC (red.). “The data that reveals the film industry’s ‘woman problem’ (09/05/2018).” BBC Online. https://www.bbc.com/culture/article/20180508-the-data-that-reveals-the-film-industrys-woman-problem (geraadpleegd op 03/02/2025).

Rosenberg, Laura, Linda Lisa Maria Turunen, Saara-Maija Järvelä en Eric Arnould. “The handbag.” uit Consumption Markets & Culture, 25:2 (2022): 187-194.

Rousseau, Jean-Jacques, Steve Harris (red.), et all, “Emile.” Project Gutenberg Online. https://www.gutenberg.org/cache/epub/5427/pg5427images.html?fbclid=IwY2xjawINft9leHRuA2FlbQIxMAABHVaEK56beEByD4HJOajA3Op8WUOHrHEHhkFLttBpKSBQ6JiYk2rTYDEV3Q_aem_dgX_1QhYCfJ5bfTGuplU-g (geraadpleegd op 30/01/2025).

Spotify Community. “James Brown - It's a man's world – lyrics.” Community.spotify.com.https://community.spotify.com/t5/Music-Discussion/James-Brown-It-s-a-man-s-world-lyrics/td-p/5569490 (geraadpleegd op 05/02/2025).

Thompson, Natalia M. “The Chick Flick Paradox: Derogatory? Feminist? Or Both?.” uit Off Our Backs, vol. 37, nr. 1 (2007): 43-45.

Walker, S.P. “How to Secure Your Husband’s Esteem. Accounting and Private Patriarchy in the British Middle Class Household During the Nineteenth Century.” Accounting, Organizations and Society, vol. 23, nr. 5/6 (1998): 485-514.

Web.archive.org (red.). “Queen – discography: Sheer Heart Attack (lyrics), 2. Killer Queen.” Web.archive.org. https://web.archive.org/web/20121231060523/http://www.queen online.com/en/the-band/discography/sheer-heart-attack#lyrics (geraadpleegd op 30/01/2025).

Weber, Caroline. Queen of Fashion: What Marie Antoinette Wore to the Revolution. New York: Picador, 2006.

Wollstonecraft, Mary. A Vindication of the Rights of Woman with Strictures on Political and Moral Subjects (originele uitgave 1792). New York: G. Vale, 1845.

Zionkowski, Linda. ““Small, Trifling Presents”: Giving and Receiving in Emma.” Persuasions Online (The Jane Austen Society of North America), vol. 37, nr.1 (winter 2016). https://jasna.org/publications-2/persuasions-online/vol37no1/zionkowski/?_gl=1*1tzdio2 *_ga*NzM0Mjg2MjAyLjE3MzM0NzYyNzY.*_ga_RWR4XXY9F4*MTczNzcyMTkwNS4xNS4xLjE3Mzc3MjIwMDIuMC4wLjA (geraadpleegd op 24/01/2025).